مطالعات منطقه ای: اسرائیل شناسی و آمریکاشناسی

مطالعات منطقه ای: اسرائیل شناسی و آمریکاشناسی

واکاوی مفهوم حمله مسلحانه در اعمال حق دفاع مشروع در قالب قطعنامه تعریف تجاوز

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دکترای حقوق بین‌الملل عمومی، پژوهشگر مرکز مطالعات استراتژیک خاورمیانه، تهران، ایران
2 دکترای حقوق بین‌الملل عمومی، استادیار دانشگاه آزاد اسلامی، واحد تهران جنوب، تهران، ایران
چکیده
قرن بیست و یکم با حملات ۱۱ سپتامبر شروع شد. این شروع طوفانی، سرآغاز تحولات بسیاری در زمینه‌های گوناگون شد. از جمله مفهوم حق دفاع مشروع و مشتقات ناشی از آن را تحت تاثیر قرار داد و قرائت‌های پیش‌دستانه و پیشگیرانه مطرح شد. این قرائت‌ها و رویکرد شورای امنیت در قبال قطعنامه‌های خود تا به امروز محل مناقشه مانده و در باب مشروعیت یا عدم مشروعیت آنان اجماعی حاصل نشده است. البته برخی قرائت‌ها علی‌رغم تقابل با حقوق بین‌الملل مستقر، کم‌کم در روند رویه‌سازی و نهادینه کردن خود به مقبولیت نسبی دست ‌یافته‌اند اما برخی قرائت‌ها هنوز هم در رویه دولت‌ها، جایگاهی قابل‌ قبول نیافته است. پژوهش حاضر با تکیه بر این رویداد مهم و اثرگذار، به تأثیر آن بر متن منشور و به‌ویژه ماده ۵۱ پرداخته است؛ ماده ۵۱ که ناظر بر حق دفاع مشروع فردی و جمعی دولت‌ها است. در این پژوهش به یکی از پیش‌شرط‌های حق دفاع مشروع یعنی حمله مسلحانه در پرتو قطعنامه 3314 یا همان قطعنامه تعریف تجاوز پرداخته شده است. با توجه به گسترش توسل به تفاسیر موسع در خصوص حق دفاع مشروع، تاکید بر مختصات قطعنامه تعریف تجاوز در خصوص چارچوب‌بندی حمله مسلحانه و معیارهای متکی بر آن می‌تواند اقدامات فرا قانونی و توسل غیر قانونی کشورها در خصوص حق دفاع مشروع را محدود کند. در پژوهش حاضر از روش‌های کتابخانه‌ای برای جمع‌آوری اطلاعات و داده استفاده شده است. روش‌های اختصاصی کتابخانه‌ای مورد استفاده در این پژوهش شامل متن‌خوانی و فیش‌برداری، سندخوانی و استفاده از مدارک و مستندات است. برای تجزیه‌ و تحلیل نیز از روش تجزیه‌ و تحلیل کیفی استفاده شده است
کلیدواژه‌ها

  • ابراهیم‌زاده، پوریا، و ملکی‌زاده، امیرحسین(1400). جایگاه دفاع پیشدستانه از منظر حقوق بین‌الملل با تأکید بر تبیین موانع حقوقی بین‌المللی اعمال آن جهت حفاظت از غیر نظامیان، فصلنامه مطالعات بین‌المللی، 18(2).
  • امیری، علی، و حیدری‌فر، مهدی(1397). جنگ‌های سایبری: چالش‌ها و راهکارهای تعامل در پرتو مقررات توسل به زور، فصلنامه سیاست خارجی، 32(3).
  • جلالی، محمود، و زبیب، رضا(1397). ارزیابی دفاع مشروع پیشگیرانه علیه تروریسم، دیدگاه‌های حقوق قضایی، ۲۳(82).
  • حسینی زندآبادی، سید حسین؛ عابدینی، احمد؛ عاشوری، نادعلی، و عباسیان، رضا(1397). واکاوی تطبیقی دفاع مشروع در فقه امامیه و حقوق بین‌الملل، فصلنامه پژوهش‌های فقه و حقوق اسلامی، 14(53).
  • رضایی، مسعود، و جلالی، محمود(1397). جنگ سایبری و توسعه‌ حقوق بین‌الملل منع توسل به زور. فصلنامه مطالعات حقوق عمومی، 48(3).
  • زمانی، سید‌قاسم(1374). توجیه کاربرد غیر قانونی زور در قالب دفاع مشروع، مجله سیاست دفاعی، 6(12).
  • صابری انصاری، بهزاد، و ممتاز، جمشید(1391). تأثیر رویه بعدی دولت‌ها بر اصل منع تهدید و توسل به زور، فصلنامه علمی راهبرد، 21(2).
  • صحرایی، محمدرضا(1387). مشروعیت توسل به زور در مبارزه با تروریسم، فصلنامه سیاست خارجی، 23(4).
  • ضیایی بیگدلی، محمدرضا(1385). حقوق بین‌الملل عمومی، چاپ بیست و پنجم، تهران: انتشارات گنج دانش.
  • طارم‌سری، مسعود؛ مستقیمی، بهرام، و مصفا، نسرین(1365). مفهوم تجاوز در حقوق بین‌الملل، مجله حقوقی بین‌المللی، 7(8).
  • ظریف، محمدجواد، و آهنی امینه، محمد(1391). دفاع مشروع پیشدستانه مشروعیت کاربرد زور در روابط بین‌الملل یا نقض مکرر منشور ملل متحد، تحقیقات سیاسی و بین‌الملل، 4(12).
  • علیخانی، مهدی(1394). قاعده منع توسل به زور و دفاع مشروع در شرایط قابل پیش‌بینی، فصلنامه مطالعات بین‌المللی، 11(44).
  • فروغی‌نیا، حسین، و موسی‌زاده، رضا(1391). تعریف جنایت تجاوز در پرتوی قطعنامه کنفرانس بازنگری اساسنامه دیوان کیفری بین‌المللی در کامپالا (ژوئن 2011)، فصلنامه علمی راهبرد، 21(2).
  • قادری کنگاوری، روح‌الله، و آقایی خواجه پاشا، داود(1391). تحلیل تطبیقی مبانی نظری و عملی مقاومت و تروریسم (حقوق و تکالیف نهضت‌های آزادی‌بخش)، فصلنامه آفاق امنیت، 5(17).
  • قاسمی، علی، و بارین چهاربخش، ویکتور(1391). حملات سایبری و حقوق بین‌الملل»، مجله حقوقی دادگستری، 76(78).
  • قاسمی، علی، و بارین چهاربخش، ویکتور(1390). رویه قضایی دیوان بین‌المللی دادگستری در خصوص دفاع مشروع پس از رویداد یازدهم سپتامبر 2001، مجله حقوقی بین‌المللی، 28(45).
  • کدخدایی، عباسعلی، و زرنشان، شهرام(1386). امکان توسل به دفاع مشروع برای مبارزه با تروریسم، پژوهش‌های حقوقی، 6(11).
  • محبی، محسن، و شفیعی، ایمان(1397). تحول مفهوم دفاع مشروع: حقوق بین‌الملل و بازیگران غیر دولتی، فصلنامه تحقیقات حقوقی، 21(81).
  • محمدعلی‌پور، فریده(1396). حملات سایبری و چالش‌های جدید اصل منع استفاده از زور در روابط بین‌الملل. سیاست جهانی، 6(3).
  • نامدار، سعید، و قاسمی، غلامعلی(1397). بررسی مفهوم دفاع مشروع در پرتو حملات سایبری (با تأکید بر حمله استاکس‌نت به تأسیسات هسته‌ای ایران)، مطالعات حقوقی، 10(27).
  • یاقوتی، محمدمهدی(1390). استثنائات حقوقی ممنوعیت توسل به زور در روابط بین‌الملل، فصلنامه سیاست خارجی، 25(3).
  • Alder, M. C. (2013). The inherent right of Self-defense in international law, Dordrecht: Springer.
  • Brenner, S. W. (2006). Cybercrime, cyberterrorism and cyberwarfare, Revue Internationale de droit penal, 77(3).
  • Irmakkesen, Ö. (2014). The Notion of Armed Attack under the UN Charter and the Notion of International Armed Conflict – Interrelated or Distinct? (Geneva: Geneva Academy of International Humanitarian and Human Rights Law).
  • Ruys, (2010). Armed Attack' and Article 51 of the UN Charter: Evolutions in Customary Law and Practice. (Cambridge: Cambridge University Press).
  • Upeniece, V. (2018). Conditions for the lawful exercise of the right of self-defense in international law, SHS Web of Conferences, 40.

منابع اینترنتی

  • محمدعلی‌پور، فریده. دفاع مشروع، 01/08/1401، قابل دسترس در:

https://rc.majlis.ir/fa/report/show/732696

  • Elizabeth Wilmshurst. "DEFINITION OF AGGRESSION", 2024/08/01, Available at: https://legal.un.org/avl/pdf/ha/da/da_e.pdf
  • Médecins Sans Frontières. "The Practical Guide to Humanitarian Law". 2023/01/20, Available at: https://guide-humanitarian-law.org/content/article/3/non-state-armed-groups/
  • United Nations Audiovisual Library of International Law. "DEFINITION OF AGGRESSION GENERAL ASSEMBLY RESOLUTION 3314 (XXIX)", 2024/08/01, Available at: https://legal.un.org/avl/pdf/ha/da/da_ph_e.pdf