مطالعات منطقه ای: اسرائیل شناسی و آمریکاشناسی

مطالعات منطقه ای: اسرائیل شناسی و آمریکاشناسی

بررسی نسبت ثبات سیاسی و رانت استراتژیک در خاورمیانه: با تأکید بر جایگاه رژیم اسرائیل

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
محمد حسن لبیکی
کارشناسی ارشد علوم سیاسی، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه خوارزمی، تهران، ایران
چکیده
خاورمیانه به دلیل بحران‌های پیچیده و طولانی‌ مدت خود، در تاریخ سیاست بین‌الملل اهمیت ویژه‌ای یافته است. عواملی مانند تنش‌های قومی و مذهبی، رقابت قدرت‌های منطقه‌ای و جهانی و همچنین منابع طبیعی فراوان، به بی‌ثباتی منطقه دامن زده‌اند. در این پژوهش هدف اصلی بررسی نسبت ثبات سیاسی و رانت استراتژیک در خاورمیانه: با تأکید بر جایگاه رژیم اسرائیل است. روش پژوهش حاضر، کیفی، از نظر روش گردآوری اطلاعات اسنادی و از نظر روش تحلیل اطلاعات، توصیفی/ تحلیلی است. یافته‌های پژوهش نشان دادند که در خاورمیانه، رژیم اسرائیل با بهره‌گیری از حمایت‌های نظامی و اقتصادی گسترده غرب، رانت استراتژیکی را ایجاد کرده که به این رژیم در مواجهه با تهدیدات منطقه‌ای و تقویت نفوذ خود کمک کرده است. این پشتیبانی‌ها، با توجه ‌به شرایط متزلزل سیاسی و امنیتی منطقه، رژیم اسرائیل را قادر ساخته تا به سیاست‌های تهاجمی روی آورده و ضمن گسترش نفوذ خود، به چالش‌های بیشتری برای کشورهای همجوار دامن بزند. از سوی دیگر، رانت‌های استراتژیک حاصل از منابع نفتی در کشورهای خاورمیانه مانند عربستان و ایران، عامل کلیدی در تقویت ثبات داخلی آنها بوده و در عین‌ حال، به رقابت‌های منطقه‌ای و تنش‌های امنیتی دامن زده است؛ بنابراین می‌توان نتیجه‌گیری کرد، رانت استراتژیک به‌عنوان ابزاری مؤثر برای مدیریت ثبات نسبی داخلی و مقابله با تهدیدات خارجی در خاورمیانه عمل کرده، اما هم‌زمان به تقویت رویکردهای رقابتی و تهاجمی نیز منجر شده است.
کلیدواژه‌ها
رانت استراتژیک
رژیم اسرائیل
خاورمیانه
ثبات
ثبات سیاسی
  • ارغوانی پیرسلامی، فریبرز؛ دهقان، علی، و مرادی، آرش(1403). اجماع نوظهور نفتی در کشورهای عضو شورای همکاری خلیج‌فارس؛ تبیین گذار از رانت تخصیصی به رانت مولد، رهیافت‌های سیاسی و بین‌المللی، (2)16، 39-56.
  • لطفیان، سعیده(1396). دیدگاه راهبردی اسرائیل و برآورد تهدید امنیتی آن برای خاورمیانه، فصلنامه سیاست، 47(1)، 179-200.
  • عطارزاده، مجتبی(1397). سیاست آبی اسرائیل؛ تهدید امنیت خاورمیانه در رهیافتی واقع‌انگارانه، نشریه جغرافیای سیاسی، 10، 1-15.
  • محمدی، محمدرضا؛ صفوی، سید حمزه، و ثمودی، علیرضا(1397). تحلیل بحران‌های امنیتی خاورمیانه در افق 2035، فصلنامه بحران‌پژوهی جهان اسلام، 3(4)، 101-123.
  • Abdullayev, H. P. (2024). Between Peace and Conflict: The Middle East After the Abraham Accords. Vestnik RUDN. International Relations, 24(1), 40-50.
  • Ahmad, A. (2023). Land for peace? Game theory and the strategic impediments to a resolution in Israel-Palestine. Defence and Peace Economics, 34(4), 385-409.
  • Alsayegh, O. (2023). How Economic and Political Factors Drive the Oil Strategy of Gulf Arab States. Center for Energy Studies & Edward P. Djerejian Center for the Middle East. https://www.bakerinstitute.org/research/how-economic-and-political-factors-drive-oil-strategy-gulf-arab-states.
  • Amour, P. O. (2017). Israel, the Arab Spring, and the unfolding regional order in the Middle East: A strategic assessment. British Journal of Middle Eastern Studies, 44(3), 293–309.
  • Anderson, L. (1987). The state in the Middle East and North Africa. Comparative Politics, 20(1), 1–18.
  • Anderson, L. (May 1985). Assessing Libya’s Qaddaf. Current History, 84(502), 197–200, 226–227. North Africa.
  • Anderson, L. (Spring 2017). They defeated us all. Middle East Journal, 71(2), 229–247
  • Beblawi, H., & Luciani, G. (Eds.). (1987). The rentier state, Croom Helm.
  • Beck, M., & Richter, T. (2021). Oil and the political economy in the Middle East: Overcoming rentierism?. In Oil and the political economy in the Middle East(pp. 237-268). Manchester University Press.
  • Bjorvatn, K., & Farzanegan, M. R. (2015). Natural-resource rents and political stability in the Middle East and North Africa. CESifo DICE Report, 13(3), 33-37.
  • Dekel, U., Brom, S., & Schweitzer, Y. (2013). Israel’s Current Strategic Security Challenges’. Strategic Survey for Israel, 2014, 123-137.
  • Dizaji, S. F. (2024). The impact of negative oil shocks on military spending and democracy in the oil states of the greater Middle East: Implications for the oil sanctions. Journal of Peace Research, 61(2), 197-213.
  • Fukutomi, M. (2024). Oil or geopolitical issues?: Quantitative rethinking of political instability in the Middle East and North Africa. GeoJournal, 89(2), 55.
  • Gassama, S. K., Ebrahimi, M., & Yusoff, K. B. (2020). The oil hegemonic system and game theory: regional versus trans-regional powers in the middle east. Contemporary Review of the Middle East, 7(3), 358-376.
  • Guardia, A. L. (2002). History of the Middle East conflict. The Telegraph. Retrieved from http://www.telegraph.co.uk/news/1400184/History-of-the-MiddleEast-conflict.html.
  • Hadad, S., Fadlon, T., & Even, S (2020) Israel’s Defense Industry and US Security Aid.
  • Hafez, A. A. (2014). Dependency Theory on Examining the Relationship between the United States and the Middle East: In the Case of Iran, Saudi Arabia, and Turkey. International Journal of Law and Political Sciences, 15(1), 105-108.
  • Khalid, I., & Naz, U. (2018). Middle East in crisis. Journal of Political Studies, 25(2), 21-38.
  • Khan, R., Haque, M. I. (2019) Oil, development, and military expenditure: Panel data evidence from the Middle East. Journal of Security and Sustainability Issues, 8(4), 549–568.
  • Khan, R., Khurshid, A., & Cifuentes-Faura, J. (2023). Energy security analysis in a geopolitically volatile world: A causal study. Resources Policy, 83, 103673.
  • Lorch, N. (2009). The Arab-Israeli Wars. Universitätsbibliothek Johann Christian Senckenberg.
  • Mahmoud, K. Evolution of Israeli Military Doctrine: Adaptability in Response to Shifting Strategic Environments.
  • Pressman, J. (2021). Assessing One-State and Two-State Proposals to Solve the Israel-Palestine Conflict. E-International Relations. Available online at: https://www. eir. info/2021/06/27/assessing-one-state-and-two-state-proposals-to-solve-the-israelpalestine-conflict/ (accessed September 16, 2022).
  • Rehan, S. (2023). Israel-Palestine conflict and Arab League policy towards the conflict resolution.: A case study of Neorealism, Constructivism and Arab League Analysis.
  • Ross, M. L. (2011). Will oil drown the Arab Spring? Democracy and the resource curse. Foreign Affairs, 90(5), 2–4, 5–7.
  • Sharp, J. M. (2023). S. foreign aid to Israel. Congressional Research Service, Library of Congress.
  • Talbi, M. (2000). A record of failure. Journal of Democracy, 11(3), 58–68.
  • URL1:https://www.unilibrary.org/content/periodicals/25202189#:~:text=The%20Arab%20Human%20Development%20Report,MSMEs%20and%20labour%20markets%3B%20displacement.
  • URL 2: http://www.jailingopinions.com/una.htm.